Neologizmlarning ingliz tiliga ta’siri

Zamonaviy jamiyatda o’z o’rniga ega bo’lgan bu til butun dunyo bo’ylab keng yoyilgan. Ushbu tildan behabar odam dunyoda topilmasa kerak. Shu jumladan ingliz tili ham. Shuning uchun bu tilda shevalar miqdori me’yoridan ortiqdir. Ba’zi manbalarda undagi shevalar miqdorini 200 dan ortig’i sanab o’tilgan. Turli mamlakat ma’daniyati va turmush tarzi ingliz tiliga sezilarli ta’sir ko’rsatmoqda. Uning lug’atiga har kuni yangi so’zlar bilan boyib bormoqda.

         Tirik jonzotlar kabi tillar moslashuvchanlik va o’zgaruvchanlik xususiyatiga ega. Bunday o’zgaruvchanlikka neologizm hodisasi misol bo’la oladi. Neologizm bu til lug’atida yangi so’zlarning paydo bo’lishi hisoblanadi. Neologizmlar lug’atga yangi so’z tushuncha sifatida kiradi va tilning barcha qatlamlariga tarqalgunga qadar saqlanadi. Keyin esa u odatdagi so’zlardek qo’llanila boshlaydi yoki o’rnini boshqa so’zga bo’shatib beradi. “The mother tongue” asari muallifi yangi so’z paydo bo’lishi uchun beshta faktorni ajratib ko’rsatadi. Bular: xato qilish (error), qabul qilish (Adoption), so’z yaratish (protologizm), kontekstda ma’no o’zgarishi (context) so’zlarni bir-biriga qo’shib yasash (addition or suptraction).

         Xato qilish. Darvin ta’limotiga ko’ra xatono takrorlash tabiat hodisasidir. Buni tilda ham kuzatishimiz mumin. Ba’zida so’zlarni noto’gri transkipsiya qilish natijasida mutatsiya jarayoni kelib chiqishi va so’z o’z-o’zidan yangiga aylanishi mumkin. Masalan “asparagus” so’zi “sparrow” hamda “grass” so’zlarini buzib transkipsiya qilish bilan kelib chiqqan.

         Qabul qilish. (Adoption) Ingliz tili jahon tili. Undan ko’p mamlakatlar  foydalanadi. Shuning uchun juda ham so’zlar ingliz tili lug’atiga kirib keladi. Masalan: italyan tilidan “casinos”, shotland tilidan “greasiness”, skandinaviya tilidan “volcano”.

         So’z yaratish. (protologizm) Protoligzmlar-bu kimdir tomonidan so’z yaratilishidir. Biz bunga yozuvchi va shoirlarning asarida uchragan “yangi” so’zlarni misol qilib ko’rsatishimiz mumkin. Masalan Kouling “hinkypunks” (hanky-panky) ni kiritgan.

         Kontekstda ma’no o’zgarishi. Ba’zida kontekst ham lug’atga so’z qo’shilishi yoki ma’nosini o’zgartirishiga sababchi bo’lishi mumkin. Ingliz tilida uchraydiga “girl” so’zi aslida ikki jins vakillari yoshlariga bir xilda qo’llanilgan yoki “pretty’ so’zining aslida ma’nosi “hiylakor”, “makkor” so’zlariga teng bo’lgan.

         So’zlarni bog’lash. (Addition) Bunday yangi so’z yaratish Har bir tilda uchraydi. “Smog” so’zi “smoke” va “fog” so’zlari qo’shilmasidan kelib chiqgan. “Earthquake” so’zi bo’lsa “earth’ va “quake” so’zlari qo’shilmasidan kelib chiqqan.

         Albatta so’zlarning lug’atga kirib kelishi ajoyib holat. Lug’at boyligi ortadi, yangi tushunchalar paydo bo’ladi. Lekin  yangi so’zlar va ularga bog’liq muammolarni yechish tilshunoslik fanining oldida turgan dolzarb masala hisoblanadi.

         “Radar” so’zini ingliz tiliga kirib kelishi haqida lug’atlarda fikrlar aytib o’tilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin yaratilgan bu qurilmaning nomi “Radio Detection And Ranging” so’zlarining qisqartmasidan kelib chiqgan. Bunday holatni biz “lazer” so’zida ham kuzatishimiz mumkin. Dastlab ishlatilganda bu so’zlar “RADAR” hamda “LASER” tarzida yozilgan. Chunki abbrevatsion so’zlarning yozilish qoidasiga binoan bu so’zlar aynan shunday yozilishi kerak. Lekin bu qisqartmalar o’z-o’zidan, vaqt o’zgarish nuqtai nazaridan “yangi” so’zga aylanib qolgan. Hozirgi kunda ingliz tilida bu so’z qoidaga istisno “laser” va “radar” tarzida yoziladi. Lekin mantiqan o’ylab qaralganda bu so’zlarning UNICEF (United Nations International Child’s Emergency Fund) yoki SHAPE (Supreme Headquarters Allied Powers in Europe) so’zlaridan umuman  farqi yo’q. Demak, bu so’zlar ham kelajakda kichik harflar bilan yozila boshlaydimi? Agar shunday bo’lsa “shape” so’zi “SHAPE” so’zi bilan omonim bo’ladimi?

         Bugungi kunda ingliz tiliga mutassil yangi so’zlar kirib kelmoqda. Bunday yangi so’zlar paydo bo’lishi media, siyosat, iqtisod, komputer tarmoqlari terminalogiyasida ko’p uchramoqda. Shuningdek, bu so’zlar ingliz tili lug’atiga ham kiritilmoqda. Tillarda yangi so’zlar paydo bo’lish faktorini hisobga olsak, bu kirib kelgan tushunchalarni yangi so’z deb qarashimiz mumkin. Lekin masalaning boshqa nozik tomoni bor. Ya’ni bu so’zlar bizning erinchoqligimiz, bilimsizligimiz tufayli yuzaga kelayotgani hech kimga sir emas. Misol qiladigan bo’lsak. “OMG” neologizmi 2011-mart oyida lug’atga kiritilgan. Ma’nosi-“Oh my God/Gosh (yo Xudoyim)” Hozirda bu so’z katta harflar bilan yozilganligi uchun biz uning abrevatsion so’z ekanligini bilamiz. Vaqt o’tgach bu so’z e’tiborsizlik tufayli kichik harflar bilan yozilib, odat qilinadi. Qarabsizki, “yangi so’z” tayyor. Vaholanki, bu qisqartma allaqachon lug’atga neologizm sifatida kiritlgan.             “I ♥ NY” so’zida yurakni anglatuvchi belgi “sevmoq” so’zi o’rniga qo’llanilmoqda. Demak, yaqin kunlarda “heart” va “sevmoq” so’zlari sinonim bo’lishi aniq. Xuddi shunday “urb” so’zi “urban area” ma’nosiga ega bo’lib lug’atga kiritilgan.

         Tillar rivojini boshqa tillar ta’sirisiz o’rganish qiyin. Bugungi global rivojlanib kelayotgan dunyo hamjamiyati ingliz tiliga yetarlicha ta’sir qilmoqda. Ingliz tili dunyoning ko’plab malakatlarida o’qib o’rganilayotgani, u yerda yana bir tilning mavjudligi unga katta ta’sir etadi. Bu ta’sir natijasida ingliz tili nafaqat grammatik, fonetik o’zgarishlarga balki leksik o’zgarishlarga uchrayotgani hech kimga sir emas.

         Ma’lumotlarga qaraganda, ingliz tiliga har oyda yuzdan ortiq so’z boshqa tillardan o’zlashayotgan ekan. Bunday ta’sir fransuz, ispan tillarida hamda ingliz tili ikkinchi til sifatida qabul qilingan mamlakatlarda ko’proq sezilmoqda. To’gri bu kimgadur oddiy holat bo’lib tuyulishi mumkin, lekin hozirgi kunda katta sheva guruhi bo’lmish hinglish (hind-ingliz) spaninglish (ispan-ingliz), New yorican (puertorika-ingliz) atamalari yuzaga kelgan. Sheva-bu adabiy tildan biroz leksik, fonetik farq qiluvchi til qatlami hisoblanadi. Biz sanab o’tgan shevalarda biroz emas balki juda ham katta o’zgarishlarni kuzatishimiz mumkin.

          Til tarixidan bizga ma’lumki, tilni o’zlashtirgan mamlakatda bundan oldin mavjud bo’lgan tilning ta’siri albatta seziladi. Mamlakat tabiati, odamlarning ta’siri natijasida bu til tubdan o’zgarib ketishi, yoki yangiga aylanishi mumkin. Ko’pgina xollarda bitta katta muhim, ko’p ishlatiladigan til boshqa tillar asosi bo’lib xizmat qilishi, uning grammatikasi, lug’atida katta ta’sir ko’rsatib, bu tilning o’zi iste’moldan chiqib ketishi holatlari ham kuzatilgan. Ingliz tilining asosi bo’lib hizmat qilgan, o’z navbatida butun dunyoda eng qudratli til bo’lgan lotin tili buning yaqqol isbotidir. Shevalarning bu darajada adabiy tildan farq qilishi, ortiqcha va keraksiz qoidalarga zid tarzda yangi so’zlar kirib kelishi ingliz tilini ham o’z asosi bo’lgan lotin tiliga o’xshab istemoldan chiqarib yubormasligi uchun tilshunoslar hozirdanoq bu muammo ustida bosh qotirishlari talab qilinadi.