So’z etimologiyasining tarjima jarayoniga ta’siri

Tarjima jarayoni murakkab jarayonlardan biri hisoblanadi. U tarjimondan yuksak mahorat,  iqtidor hamda katta bilim talab qiladi. Ayniqsa badiiy adabiyot tarjimasida ehtiyotkorlik bilan bir qatorda so’zning aynan ma’nosini berish katta ahamiyatga ega  hisoblanadi.

         Badiiy tarjima o’quvchiga madaniy hordiq hamda ta’lim-tarbiya berishda benihoya katta rol o`ynaydi. Badiiy tarjima bilan shug’ullanish har qanday tarjimonni o’ylantirib qo’yadi. Badiiy tarjimada so’zning ekvivalenti shunchalik to’g’ri tanlanishi kerakki, u tarjimaning sifatiga ta’sir qilmasligi lozim.

         Ingliz tilining lug`at boyligiga butun dunyo tillari ta’sir qiladi. Uning lug’at boyligining  bor-yug`i 30 foizini aynan ingliz  so`zlari, qolganlarini o`zlashma so`zlar tashkil etadi. Ingliz tilini bouish manbaalarini kuzatar ekanmiz, so’zlar boshqa tillardan kirib kelganligi bilan bir qatorda jamiyat hamda taraqqiyot ta’sirida o’z ma’nolarini qisman yoki butunlay o’zgartirganligiga guvoh bo’lamiz.

         Masalan,  ko’p uchraydigan faol so’zlardan biri “nice” so’zi hozirgi kunda «yaxshi, ajoyib»  deb tarjima qilinadi. Bu so’z aslida lotin tilidan ingliz tiliga kirib kelgan bo’lib XIV asrgacha “ahmoqona” yoki “jinnicha” kabi ma’nolarga ega bo’lgan,  faqat XVIII asrga kelib bu so’z hozirgi davrdagi ma’noga ega bo’lgan.

         “Awful” so’zi ham shunday tarixiy jarayonni bosib o’tgan. 1380-yilgacha bo’lgan manbalarda bu so’zning ma’nosi “mo’jizaviy ilhomlantiradigan” degan ma’noda bo’lgan. Hozirgi kunga kelib esa bu so’z vahimali, bo’lmag’ur degan ma’nolarga ega.

Biz bilgan “bully” so’zining bugungi kundagi ma’nosi “zo’ravon”, “ho’kiz” deb tarjima qilinadi. Ajablanarlisi shundaki, bu so’zning asl ma’nosi “azizim” “mening yondoshim” deganidir.

«Accent» so’zi ham aslida tarixda ma’nosi «kuylamoq» bo’lgan. Bugungi kunga kelib, bu so’zning ma’nosi “urg’u” yoki qaysidur tilda so’zlashish uslubini bildirmoqda.

         Bunday so’zlar misoliga “apology” so’zini ham qo’shishimiz mumkin. Bu so’zning ma’nosi “himoya”, “himoyalanmoq” degan ma’nolarga ega  bo’lgan. Ingliz tilining hozirgi lug’atlarida bu so’z “kechirim so’ramoq” ma’nosini anglatmoqda.

         “Bachelor” so’zi «ritser bo’lmoqchi bo’lgan yigitlar»ni bildirgan. Bugungi kunda ingliz tilidan xabari bor insonlar bu so’zni oliy ta’limda qo’lga kiritadigan daraja ekanligni yaxshi bilishadi.

         Ingliz tili tarixi bosqichlarida “basement” so’zi ham o’zgarishlarga uchragan. Bu so’z oldin “hojatxona” ma’nosida qo’llanilgan so’z bo’lsa, hozirgi kunga kelib uning ma’nosi ma’lum bir binoning asosi, quriladigan dastlabki qismi sifatida tushuniladi.

         Bunday so’zlarni ingliz tilida juda ham ko’plab uchratishimiz mumkin. Ba’zi ma’nosini o’zgartirgan so’zlar ma’nosini biroz o’zgartirgan bo’lsa, ba’zilari butunlay o’zgartirishgan. Muammoli holat shundaki, bu so’zlar ma’no jihatdan bir so’z turkumida saqlangan, ya’ni “bachelor” so’zi ot so’z turkumiga mansub bo’lgan. Hozir ham aynan shunday. Bu esa bugungi kun tarjimonlariga qiyin muammolarni keltirib chiqaradi.

         Tarjimon asar yoki ma’lumot tarjima qilar ekan, u aynan so’zning qaysi davrda qanday ma’noga ega bo’lganini aniq o’rganib chiqishi lozim. Bundan tashqari u o’zi tarjima qilayotgan manbaaning sanasini aniq bilishi hamda o’sha davrdagi so’zning aniq ma’nosini berishi talab qilinadi. Masalan: XV asrga tegishli asarni tarjima qilar ekan, tarjimon “bachelor” so’zini o’zbek tiliga bakalavr tarzida o’girsa u qo’pol xatoga yo’l qo’yishi va tarjimaning noto’gri variantini yaratib qo’yishi mumkin. Shunday ekan, tarixiy hujjatlar hamda badiiy adabiyotlar tarjimasida tarjimon o’sha davr uslubi va janri bilan bir qatorda so’zning etimologiyasidan xabardor bo’lishi tarjimaning aniqligi hamda sifatligiga ijobiy ta’sir qiladi.